Украин тілін, тарихын, ділін сақтап қалу үшін

Еліміздегі бір журнал аталған мақаланы аударып беруімді өтінген еді. Сұхбатты оқып отырып, украинадағы ұлттық саясаттың бастау негізі қайда жатқанын түсіндім. Түсіндім де, Катерина Ющенконың өмірі өзгелерге де ой салар деген оймен ықшамдалған нұсқасын жариялағанды жөн көрдім:

Катерина Ющенко – Украина Президентінің жұбайы, «Украина 3000» қайырымдылық қорының басшысы:

– Мен америкадағы украин эмигрантардың отбасында тәрбиелендім. Бөтен елде әпкем екеумізге жақсы тәрбие, озық білім беру оңай болмады. Әке-шешеміз біздерді еңбексүйгіштікке баулып, «Америка өз қабілеттеріңді танытып, білікті маман атанып жақсы жұмыс табуға мүмкіндік беретін ел екенін» ерте бастан түсіндірді. Әке-шешем өте қарапайым жандар. Әкем – электрик, анам үй шаруасында болғанына қарамастан маған сапалы білім беруге барлық жағдайды жасады. Әке-шешеме оқуымның ақшасын төлеуге жәрдемдесу үшін 15 жасымнан даяшы, бала күтуші болып жұмыс істедім.

 

Жаңаеуразияның қазақша нұсқасы алда келеді

Сәлем! Кішкене қуанышыммен бөлісейін деп едім!
“Жаңа еуразияның” статистикалық мәлімттерін қарап едім, соңғы бір айдың ішінде Жаңаеуразияның қазақша нұсқасы оқылымы жөнінен үшінші орынға көтерілген еді. Орта есеппен бір күнде шамамен 450-500 адам біздің блогты оқып тұрады екен. Бүгін төртінші орында тұр екенбіз.

1. Бірінші орында Ағылшынша нұсқа
2. Екінші орында Қазақстандық ағылшынша нұсқа
3. Үшінші орында Өзбекстанның ағылшынша нұсқасы
4. Төртінші орында Қазақстандық қазақ тілді нұсқа

Менің ойымша бұл қазақ оқырмандарының интернетте қазақ тіліндегі мәліметтерге деген сұранысының көбейгендігін, интернетті қазақ тіліндегі блогтардың күн санап белсенділігін танытып келе жатқанын көрсетсе керек.Бізді Тәжікстанның ағылшынша нұсқасы өкшелеп қуып келеді екен. Жұмысыңызға сәттілік тілеймін. Жай ғана кішкентай болса да қуанышымызбен бөлісейін дегенім ғой. 

 

Қазақ банктеріндегі қазақ тілі

Өткенде бір блогшымыздың банктен несие алуға барып, құжаттардың ретсіздігіне күйінгені есімде (Өкінішке қарай ол блогшы өз блогын өзгертуіне байланысты сілтеме бере алмай отырмын). Осыған ұқасас жағдай Елсеріктің де басынан өткен. Содан салып ұрып, сол банктің сайтын қарап едім. Сайтта қазақ тілі бөлімі көрсетілгенімен істемейді. Сайт тек орыстілділер үшін, яғни банк те тек қана орыстілділер үшін жұмыс істейді деген ойға келдім. Мән-жайға қанық болу үшін сайт басқармасына:

1. Сайттарыңыз не себепті тек орыс тілінде?
2. Сайттағы қашықтықтан қызмет көрсетуді тек қана орыс тілділер ғана қолдана ала ма? Бұл жайтты тілдік бөліну деп қабылдайтындарға не айтасыздар?

деген сауалдарымды жолдадым:Ертесіне дереу хат келді:Уважаемый Асхат,От имени администрации банка, благодарю Вас за обращение. По сути Вашего письма, сообщаем, что на данный момент ведется разработка новой версии сайта Каспийского банка, которая будет вестись на трех языках, включая государственный. Если у Вас будут конкретные предложения по версии на государственном языке, будем рады их рассмотреть. С уважением,Лариса ПакДиректор по корпоративным коммуникациям тел: 2501-800 вн.1099Бұл мен үшін жаңалық емес еді. Көпшілігі дерлік: “Сайт жаңару үстінде. Қазақ тіліндегі нұсқасын енді дайындап жатырмыз”деген жауаптар береді. Менің ойымша, егер қазақ блогшылары бірігіп, осы жайты назарға алып, қайта-қайта тексеріп, талап етіп хат жазып отырсақ олар қазақ тіліндегі сайтты тез арада шығаруы керек.Екінші сауалым, біздің блогшы тап болған мәселеге арналды. Яғни, несие алуға арналған келісім-шарттың мемлекеттік тілдегі нұсқасы мен орыс тіліндегі нұсқасының сәйкеспеуі жөнінде. Бұл сауалымды Жомарт есімді азаматқа жолдадым. Ол аймақтағы бөлімшелерде несие беру ісін үйлестірумен айналысатын маман.“Каспийский банкі” Қазақстандағы танымал банктердің қатарына жатады. Бұл орайда банктегі атқарылып жатқан оң өзгерістер көзге бірден түседі. Таяуда Қазақстандағы банткердің сайтына сараптама жасап көріп едім. Өкінішке қарай, “Каспийский банкінің” сайты тек қана орыс тілінде екенін байқап қалдым. Осыған орай менің төмендегі сауалдарыма белгіленген күннен кешіктірмей жауап беріуіңізді өтінемін.

1. Сіздердің тұтынушыларыңық банктен несие алғысы келгенде екі тілдегі (қазақ, орыс) келісім-шарт толтырады екен. Алайда, орыс тіліндегі нұсқасында егер дау туа қалса, келісім-шарттың орыс тіліндегі нұсқасы ғана жарамды деген пункт бар. Осы жайтқа түсінік бере кетсеңіз?

Әзірге ешкімнен жауап келген жоқ.
Жомарт хатыңызды ресми бланкпен толтырып, жолдаңыз. Біз оны канцелярига одан соң тиісті жауап беретін өкілге табыстаймыз деді. Шындығында БАҚ туралы заң бойынша журналист тарапынан қойылған сауалдарға үш күннің ішінде жауап берілуі тиіс. Бұл сауал сондай-ақ журналист емес, қарапайым тұтынушының да сауалы деп қарастыратын болсақ тұтынушысын сыйлаған банк тез арада жауап беруі керек еді.Ескерту: Мақаланың толық нұсқасы таяуда “kz.kazakhstan.neweurasia.net” блогында жарияланады. 

 

Әлемторға шырмалған қазақ тілі жөнінде

“Ана тілі” газетіне арнап Интернеттегі қазақ тіліне қатысты бір мақала жазған едім. Мақаладан гөрі жеке пікірге көбірек ұқсап кетті. Дегенмен де қазақ баспасөзіне қазақ блогшылары деген тіркес жол тартты.

Тың түреңге бет алған қазақ тілінің әлемтордың соқтықпалы, соқпақсыз сайттарында қате болса да көрініс тауып, қолданып жатқаны көңілді кіжіңдеткенімен, барына шүкіршілік етемін. Әрине, «электронды кеңістікте қазақ тілінің бір ізге түсуін неге қадағаламайсыз?» деп, әлдебіреудің ауласына тас атуға болар еді. Одан не өзгереді? Ал билік «электронды үкімет» жобасын өзі үшін емес, халық игілігі үшін іске қосса, сөзсіз мемлекеттік тілде болады. Кері жағдайда «бодан» биліктің бетіне интернеттің өзі түкірмек! Қазақ халқы үшін орыс тілінде жұмыс істейтін электронды үкіметтің, «лохотронды» үкіметтен айырмасы жоқ болатын шығар, сірә да!

 

ЖАНАР КЕЗДЕ ӨЗІҢ ДЕ ОТ БОП ЖАНАРСЫҢ…

Балам менің, бұл сөзіме бағарсың,
Жанар кезде өзің де от боп жанарсың.
Менің қазақ жүрегімді ал, тілімді ұқ,
Ал басқасын өзің іздеп табарсың.
Т.Молдағалиев

Бізде қазақта: «Көп білгеннен сұрама, көп көргеннен сұра» деген мәтел бар. Мақал-мәтелдерді мектеп партасынан бері пәлсапалық тұрғыдан қарастыруды үйреткендіктен, оның күнделікті өмірдегі пайдасын сезіне бермейді екенбіз. Шындығында қазақ журналистикасына қадам басқан әрбір жас үшін мақал-мәтел, нақыл сөз, ырым-тыйымдардың пайдасы ұшан теңіз. Бүгінгі ғаламдасу заманында әртүрлі мамандық иелерінің жұмыс істеу стилінде де ерекшеліктер байқала бастады. Менің ойымша, қазақ журналистикасының бір ерекшелігі – тамырын ұлт болмысынан өрбітетін мақал-мәтелдердегі астарлы ой мен эмоционалды-экспрессивті реңктің көптігінде, оны ұтымды пайдалана білуде.

Төменде келтірілген пайымдауларымда белгілі журналистерді өз мақалаларында мақал-мәтелді қалай пайдаланғаны турасында мысалдар келтірмейтіндігімді бірден ескертемін. Себебі тұрақты тіркестерге тұнып тұрған ойлы мақалаларды кез-келген газет бетінен табуға болады. Ал оның орынды немесе орынсыз қолданғанын анықтау өз еншіңізге қалдырайын. Өйткені мен мақал-мәтелдер журналист болып қалыптасуда көрсетер жәрдемі туралы әңгімелемекпін.

Көп білгеннен сұрама, көп көргеннен сұра

Бірде «НТК» телеарнасының жаңалықтар бөлімінде қызмет ететін жақын досым тақырып тауып беруін өтінген-ді. Газет шығатын күннің қарбалас болатынын сылтауратып, сыпайы ғана жауаптан жалтармақшы едім. Кенеттен таңертең жұмысқа кетіп бара жатқанда көрген тосын оқиға есіме түсе кетті. Алматының көліктері таңертеңгі уақытта көлікке кептеліп қалатынын жақсы білесің. Терезеден сыртқа қарап отыр едім, кастюм киген жігіт ағасы роликпен көше шетіндегі жолмен сырғанап кетіп барады. Иығына жолдорбасын асып алған. Шетелдікке ұқсамайды. Шамасы бір кәсіпкер болар деп ойлағанмын. Тележурналист досыма осы оқиғаны, әрі қызметкер келіншектің қызы жұмысына кешікпес үшін велосипедпен келуде әдетке айналдырғанын әңгімелеп бердім. Кейін ол осы тақырыпты пайдаланған, пайдаланбағанын білмеймін, алайда мен оған қызық тақырып ұсына алдым деп ойлаймын. Себебі, ролик киген адам арқылы, Алматыдағы өмірдің «батыстанап» бара жатқанынын, бұған көлік тығындарының себеп болып жатқанын немесе таяу арада роликтерге деген сұраныстың қымбаттай түсетінін, көшеде роликпен арнайы жүруге арналған жолдың жоқтығын т.б. мәселелерді өрбітіп қызықты сюжет жасауға болар еді. Журналист үшін көру, байқау, білгенін айту өте маңызды екенін мен сол жолы өз-өзіме тағы бір мәрте дәлеледеген едім. Қазақ қашан қалт айтқан?! Жалғасы мында

 

Прагадағы қазақ блоггерлерінің кірпіші

Кеше Прагалықтар көпір мерейтойын атап өтті. Көптеген акциялар өткізілді. Соның бірі "Бейбітшілік кірпіші" деп аталды. Жүз кронға кірпіш сатып алып, оны үлкен мұнараның бір бөлшегіне айналдырасың. Жиналған қаржы жетім балалар мүддесіне жұмсалады.

Мен де бір кірпіш алып, оған Қазақстанның туын, оның қасына қазақ блогтарының атауларын жаздым. Өкінішке қарай, “Мәссаған” мен “Өрімталдың” атын ғана жаза алдым.
Сонымен қазақ блоггерлері қазір Праганың қақ ортасында тұр. Бізді енді Еуропада да біледі. Алға, қазақ блоггерлері!

 

Speak in Kazakh, please!

Кеше шетелге виза жасату үшін Интертич компаниясына денсаулықты сақтандыру куәлігін жасатқан едім. Былтыр барып, қоймай қазақша сөйлеген соң, олар менің қасыма бір аудармашы қойып қойған. Оның үстіне: "Кітапшаларыңды біз түсінбесін деп орысша ағылшынша жасап қойдыңдар ма?" деп сұраған едім. Биыл жағдай түзелді ме десем, хатшылықта отырған қыз ептеп қазақша білетін болыпты. Бірақ менімен қазақша сөйлеуге қорықты. "Қазақша сөйлейтін кісі бар ма?" дегенім сол еді, дереу басқа бір бөлмеден қазақ келіншекті шақыртты. Құжаттарымды рәсімдеп болған соң: "Қазақстанда тұрып жатқаныңа он бес жылдың жүзі болды. Он бес ауыз қазақша сөз жаттап үйренбедің бе?" деп ағылшынша сұрадым. Екі беті алмадай қызарып кетті. Кетерімде не керек: "Сау болыңыз!" деді ау. Шамасы менен құтылғанын қуанған шығар. Ал кітапшалары сол баяғы қалпы орысша және ағылшынша жазылған. Сонда бұл тілді білмейтін қазақтар қайтпек? Неге олардың құқы ескерілмеген? Біреулер үшін ұсақ түйек саналатын осындай дүниелер кейібір қазақтарды орыс тілінде сөйлеп, оқуға итермелеуде. Өзге тілді білген әрине жақсы. Бірақ өз тілімізді де құрметтеу керекпіз ғой. Ағайын, жүрген жерімізде қазақша сөйлеп, жұрттан қазақша сөйлеуді талап етейік! Бұл біздің құқығымыз. Біле білсеңіз Алматыдағы әрбір екінші орыс қазақшаға жетік.

 

Мен сені дос тұтамын!

(жолданбай қалған хат)
Сен тағы пианинода Бетховеннің “Шаттық күйін” ойнап отырсың. Көңілді әуеннен сағыныш сезіледі, достым. Менің де жабыққан көңілімді қалай көтеруге болатынын сен ғана білесің.
Есіңде ме, Алматының шұбатылған көшелерінде танысып едік қой. Сен менен “Қауымдастық қай жерде?” - деп сұрағансың. Ал мен сенен АлМУ-ға нешінші автобус баратынын сұрадым. Екеуміз де адасып кетіппіз. Бірақ, ол кезде сен маған Қытайдан келгеніңді айтпадың. Тіпті, есіміңді де өтірік айта салдың емес пе? Менен неге сонша секем алдың, а? Ол кезде, достым, сенімен бір бөлмеде бірге тұрамын деп ойлаппын ба?
Мен сені дос тұтамын. Алайда, тым өзімшілденіп кететінің бар. Көп адамға сене бермейсің. Мұның бір жағынан дұрыс та шығар. “Алматының көшелерінде адамдар неге ит жетектеп жүреді?” дегеніңде, мен “еріккендер” дей салғанмын. Шындығында, адамдар бұл күнде бір-біріне сенуден қалған. Төрт аяқты иттеріне сенеді. Баладан гөрі салпан құлақ сабалақ күшіктерін өбектуге құмар… Қытайдан “елім” деп келген сені де көшеде полиция тоқтатып, ақша талап етпеді ме? Ал дүкеншіге “Нан беріңіз!” дегенде “Пошел вон!” деп қуып шыққанын да ұмытпаған шығарсың. Сол күні бөлмеге жылап келмедің бе? “Он екі жыл иероглифтерді оқып едік, енді өз жеріме келіп орысша сөйлемекпін бе?” дегеніңде, кірерге тесік таппай қысылғанмын. Не деп басу айтарымды да білмедім. Қазір, міне, сен орысша білсін деп, “Как дела?” деп амандасамын. Сен мені кешір, достым… Қазақшылығымызды дұрыс көрсете алмай келе жатқан тәріздіміз.
Бір күні “үйден сәлемдеме келіпті, алып келейік” деп бір үйге бардық. Үй толы қыз. Жас шамалары әртүрлі. Сөйтсем, бұлардың барлығы ҚызПИ-дің дайындық курсына оқуға келгендер екен. Араларындағы ересектеулері осындағы кафе-барларда жұмыс істейді. Былайша айтқанда, бұл жақтың өміріне бейімделгендер. Олар асқақ романтикамен Отандарына білім іздеп келген сіңлілерін көшеде жүріп тұру тәртібіне, орысша “да”, “нет”, “спасибо” деген сөздерге үйретуде.
… Достым, сен “Шаттық күйін” ойнай бер. Менің көңіліме қарама. Сен болашақ музыкантсың. Арманың да асқақ. “Әке-шешем мен бауырларымды осында көшіріп алып келсем” дейсің. Өзіңнің қалай келгеніңді де ұмытып кеткендейсің. Әлдекімге қыруар қаржы беріп шақырту жасаттың. Артынша оқуға түскенде де біраз қиналдың. Енді ініңді шақырту үшін жүгіріп жүрсің. Сол інің емес пе маған хат жазып жіберген. Ой, төте жазумен жазылған хатты оқи алмай қиналғаным-ай!.. Келесі жолы “Ағақалдарыңыз қалай. Оқу ойдағыдайдеп ойлаймын” деп, сөздерді бір-біріне жабыстырып жазып жіберіпті.
Сен оны “ішкілікке әуес” дегенсің. Неге сыра ішуге сонша құмар екенін түсіне алмадым. Сен ренжіме, бірақ, бір байқағаным, осында келген кейбір оралман балалар да сыраға сылқия тойып, шатақ шығарып жүргенін көремін. Арақтың “шайтан” екенін құлағына көбірек құю керек шығар.
Сен ертең кетесің… Қытайға. “Бір айдан соң інімді ертіп келемін” деп уәде бердің. Мен сені күтемін. Отаның сені күтеді. Тезірек кел!!!
Асхат ЕРКІМБАЙ,
Абай атындағы АлМУ дың ІІІ курс студенті,
(”Жас Алаш”№23 ақпан 2003 жыл)

–
Faithfully,
Askhat Yerkimbay
journalist
e-mail: urimtal@gmail.com
http://kz.kazakhstan.neweurasia.net
http://50de50.blogspot.com